«کاغذ» یا LSD یکی از شناختهشدهترین مواد روانگردان است که معمولاً به شکل تکههای کوچک کاغذ آغشته به ماده مؤثر آن مصرف میشود. برخلاف تصور رایج، LSD در گروه مواد مخدر یا محرک قرار نمیگیرد، بلکه یک ماده توهمزا است که نحوه درک فرد از محیط، زمان، صدا، رنگ و حتی احساسات خودش را تغییر میدهد. اثرات این ماده از فردی به فرد دیگر یکسان نیست و عواملی مانند مقدار مصرف، وضعیت روانی، محیط و سابقه بیماریهای روانپزشکی میتوانند تجربهای کاملاً متفاوت ایجاد کنند. به همین دلیل، مصرف LSD گاهی با تجربههای خوشایند و گاهی با اضطراب شدید، توهمهای آزاردهنده، رفتارهای پرخطر و حتی مشکلات روانی طولانیمدت همراه میشود.
در این صفحه از کلینیک ترک اعتیاد طلوع، تلاش کردهایم اطلاعاتی ارائه دهیم که فراتر از معرفی کلی این ماده باشد. در ادامه با ماهیت LSD، نحوه مصرف، اثرات کوتاهمدت و بلندمدت، عوارض جسمی و روانی، خطرات مصرف، علائم وابستگی، روشهای درمان و پاسخ پرسشهای رایج درباره این ماده آشنا خواهید شد. همچنین اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با مصرف LSD درگیر هستید، با خدمات درمانی کلینیک طلوع و رویکردهای تخصصی مورد استفاده برای ارزیابی، درمان و پیشگیری از عود نیز آشنا میشوید.
کاغذ یا LSD چیست؟
کاغذ که با نام LSD (Lysergic Acid Diethylamide) شناخته میشود، یک ماده روانگردان است که فعالیت برخی گیرندههای سروتونین در مغز، بهویژه گیرنده 5-HT2A را تغییر میدهد. نتیجه این تغییر، افزایش انرژی یا خوابآلودگی نیست؛ بلکه مغز اطلاعاتی را که از محیط دریافت میکند به شکل متفاوتی پردازش میکند. به همین دلیل، فرد ممکن است رنگها را درخشانتر ببیند، صداها را متفاوت تجربه کند، احساس کند زمان بسیار کند یا سریع میگذرد یا تصاویری را ببیند که در واقعیت وجود ندارند.
LSD معمولاً به صورت قطرهای روی تکههای کوچک کاغذ جاذب ریخته میشود و پس از خشک شدن، همان کاغذ روی زبان قرار میگیرد تا ماده از طریق مخاط دهان جذب شود. به همین دلیل در ایران این ماده بیشتر با نام «کاغذ» شناخته میشود. هر تکه کاغذ ممکن است مقدار متفاوتی از LSD داشته باشد و از روی اندازه، رنگ یا طرح آن نمیتوان قدرت یا خلوص ماده را تشخیص داد. به همین دلیل، حتی دو نفر که ظاهراً از یک نوع کاغذ استفاده میکنند، ممکن است تجربههای کاملاً متفاوتی داشته باشند.
نکته مهم این است که LSD برخلاف موادی مانند هروئین یا تریاک، معمولاً وابستگی جسمی ایجاد نمیکند؛ اما این موضوع به معنای بیخطر بودن آن نیست. مصرف این ماده میتواند قضاوت، تصمیمگیری و درک واقعیت را برای چندین ساعت مختل کند و در برخی افراد، بهویژه کسانی که زمینه اختلالات روانپزشکی دارند، خطر بروز حملات پانیک، روانپریشی یا رفتارهای پرخطر را افزایش دهد.
علائم مصرف کاغذ (LSD)
نشانههای مصرف LSD همیشه شبیه هم نیستند. شدت علائم به مقدار ماده، شرایط روحی فرد، محیطی که در آن مصرف انجام شده و حتی تجربههای قبلی او بستگی دارد. ممکن است دو نفر از یک کاغذ استفاده کنند، اما یکی فقط تغییر در درک رنگها را تجربه کند و دیگری دچار ترس شدید، رفتارهای غیرقابل پیشبینی یا توهمهای آزاردهنده شود. با این حال، بیشتر علائم مصرف را میتوان در سه گروه اصلی بررسی کرد.
- تغییرات در ادراک و عملکرد مغز
بارزترین اثر LSD، تغییر در نحوه پردازش اطلاعات توسط مغز است. فرد دنیا را همانگونه که هست نمیبیند؛ مغز محرکهای محیطی را به شکل دیگری تفسیر میکند. رنگها ممکن است بسیار زندهتر از حالت طبیعی به نظر برسند، اشیای ثابت در ذهن فرد حرکت کنند یا صداها با رنگ و تصویر در هم آمیخته شوند. بعضی افراد احساس میکنند زمان به کندی میگذرد، در حالی که برخی دیگر تصور میکنند چند ساعت فقط چند دقیقه طول کشیده است.
در دوزهای بالاتر، مرز بین واقعیت و توهم ممکن است تا حدی کمرنگ شود که فرد نتواند تشخیص دهد آنچه میبیند یا میشنود واقعی است یا حاصل اثر ماده. این وضعیت میتواند باعث تصمیمگیریهای خطرناک یا واکنشهای غیرقابل پیشبینی شود.
- تجربه ناخوشایند یا Bad Trip بعد از مصرف LSD
یکی از شناختهشدهترین تجربههای منفی پس از مصرف LSD، حالتی است که در بین مصرفکنندگان با اصطلاح Bad Trip شناخته میشود. در این وضعیت، تجربهای که فرد انتظار داشته خوشایند یا کنترلشده باشد، به یک تجربه اضطرابآور و ترسناک تبدیل میشود. فرد ممکن است احساس کند کنترل ذهن یا رفتار خود را از دست داده، دچار ترس شدید شود یا برداشتهای غیرواقعی از محیط اطراف خود داشته باشد.
Bad Trip میتواند با علائمی مانند اضطراب شدید، حملات پانیک، احساس نزدیک بودن یک اتفاق خطرناک، بدبینی نسبت به اطرافیان، احساس گیر افتادن در یک وضعیت غیرقابل کنترل، افکار آشفته و توهمهای ترسناک همراه باشد. در این شرایط، مشکل فقط دیدن تصاویر غیرواقعی نیست؛ بلکه تغییر در نحوه پردازش اطلاعات توسط مغز باعث میشود فرد نتواند مانند حالت عادی شرایط را ارزیابی کند و واکنشهایش ممکن است غیرقابل پیشبینی شود.
احتمال تجربه Bad Trip تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد؛ از جمله مقدار مصرف، وضعیت روحی فرد قبل از مصرف، محیطی که مصرف در آن انجام شده، حضور افراد نامطمئن در اطراف و سابقه اضطراب یا مشکلات روانی. برای مثال، فردی که با استرس، ترس یا ناراحتی شدید سراغ LSD میرود، بیشتر در معرض تجربه ناخوشایند قرار دارد.
اگر فردی دچار Bad Trip شود، بحث کردن با او یا تلاش برای قانع کردنش که «چیزی واقعی نیست» معمولاً کمکی نمیکند؛ زیرا در آن لحظه مغز او واقعیت را متفاوت پردازش میکند. حفظ آرامش، ایجاد محیط امن، صحبت کردن با لحن آرام و جلوگیری از رفتارهای خطرناک، اقدامات مهمی هستند که میتوانند شدت این وضعیت را کاهش دهند. در صورتی که ترس شدید، رفتارهای خطرناک، آشفتگی طولانیمدت یا علائم جسمی نگرانکننده وجود داشته باشد، نیاز به ارزیابی پزشکی ضروری است.
- علائم جسمی
اگرچه LSD بیشتر بر عملکرد مغز اثر میگذارد، اما مصرف آن میتواند تغییرات جسمی قابل توجهی نیز ایجاد کند. گشاد شدن مردمک چشم یکی از شایعترین نشانههاست و معمولاً باعث میشود فرد نسبت به نور حساستر شود. افزایش ضربان قلب، بالا رفتن فشار خون، تعریق، لرزش خفیف دستها، خشکی دهان و افزایش دمای بدن نیز در برخی مصرفکنندگان دیده میشود.
گاهی فرد احساس میکند انرژی زیادی دارد و برای ساعتها نیازی به خواب ندارد، اما این احساس به معنای عملکرد طبیعی بدن نیست. در واقع، مغز و سیستم عصبی تحت تأثیر مستقیم ماده قرار دارند و هماهنگی بین ادراک، تصمیمگیری و واکنشهای حرکتی کاهش پیدا میکند. به همین دلیل انجام کارهایی مانند رانندگی، شنا یا کار با دستگاههای صنعتی پس از مصرف LSD میتواند بسیار خطرناک باشد.
آیا همه مصرفکنندگان کاغذ (LSD) علائم یکسانی دارند؟
خیر. یکی از ویژگیهای LSD این است که پاسخ بدن به آن قابل پیشبینی نیست. دو نفر با سن، وزن و حتی مقدار مصرف مشابه، ممکن است تجربههای کاملاً متفاوتی داشته باشند. عواملی مانند سابقه اضطراب یا افسردگی، ابتلا به اختلالات روانپزشکی، مصرف همزمان الکل یا سایر مواد و حتی محیطی که فرد در آن حضور دارد، میتوانند شدت و نوع علائم را بهطور قابل توجهی تغییر دهند. به همین دلیل، هیچکس نمیتواند با اطمینان پیشبینی کند که مصرف یک تکه کاغذ چه اثری بر او خواهد گذاشت.
LSD چند ساعت در بدن میماند؟
مدت ماندگاری LSD در بدن به عوامل مختلفی مانند مقدار مصرف، ویژگیهای متابولیسم بدن، وضعیت کبد، دفعات مصرف و شرایط جسمی فرد بستگی دارد. با این حال، چیزی که بیشتر افراد تجربه میکنند این است که اثرات ذهنی LSD معمولاً چندین ساعت ادامه پیدا میکند و ممکن است خیلی طولانیتر از زمانی باشد که انتظار دارند.
بعد از مصرف LSD، شروع اثر معمولاً بین ۲۰ تا ۹۰ دقیقه بعد اتفاق میافتد. در این مرحله ممکن است تغییراتی در ادراک، احساسات و نحوه پردازش محیط ایجاد شود. اثر ماده معمولاً طی چند ساعت بعد به بیشترین شدت خود میرسد؛ دورهای که فرد ممکن است تغییرات واضحی در دیدن، شنیدن، درک زمان، احساسات و افکار خود تجربه کند. پس از این مرحله، شدت اثر بهتدریج کاهش پیدا میکند، اما احساس خستگی ذهنی، بیخوابی، آشفتگی یا تغییرات خلقی ممکن است مدت بیشتری باقی بماند.
از نظر پزشکی، LSD مادهای است که با مقدار بسیار کم مصرف میشود و در بدن سریعتر از بسیاری از مواد دیگر متابولیزه میشود. نیمهعمر آن حدود ۳ تا ۵ ساعت در نظر گرفته میشود؛ یعنی بخشی از ماده فعال در این بازه زمانی توسط بدن تجزیه و دفع میشود. با این حال، طولانی بودن اثر LSD فقط به میزان باقیماندن خود ماده در خون مربوط نیست؛ این ماده با اثرگذاری روی گیرندههای سروتونینی مغز، بهخصوص گیرنده 5-HT2A، الگوهای پردازش اطلاعات در مغز را تغییر میدهد و همین موضوع میتواند باعث شود تجربه ذهنی آن ساعتها ادامه داشته باشد.
از طرف دیگر، پایان یافتن اثر LSD به این معنی نیست که تمام آثار آن حتماً بلافاصله از بین رفتهاند. بعضی افراد بعد از تمام شدن مرحله اصلی مصرف، ممکن است برای مدتی احساس خستگی، حساسیت بیشتر به محرکهای محیطی، اضطراب یا تغییر در وضعیت خلقی داشته باشند. در تعداد کمی از مصرفکنندگان نیز، بهخصوص در شرایط خاص، تغییرات ادراکی ممکن است مدت بیشتری ادامه پیدا کند و نیاز به بررسی تخصصی داشته باشد.
آیا LSD در آزمایش اعتیاد مشخص میشود؟
این موضوع به نوع آزمایش بستگی دارد. آزمایشهای معمول غربالگری مواد مخدر که در بسیاری از مراکز انجام میشوند، معمولاً برای شناسایی LSD طراحی نشدهاند. برای تشخیص این ماده نیاز به آزمایشهای اختصاصی وجود دارد که معمولاً در شرایط خاص درخواست میشوند. بنابراین اینکه فردی LSD مصرف کرده باشد، الزاماً با آزمایشهای رایج مواد مخدر مشخص نمیشود.
آیا LSD اعتیادآور است؟
پاسخ به این سؤال درباره LSD نیاز به یک تفکیک مهم دارد. LSD معمولاً مانند مواد افیونی مثل هروئین، تریاک یا متادون وابستگی جسمی شدید ایجاد نمیکند؛ یعنی بدن فرد معمولاً بعد از قطع مصرف با علائمی مانند دردهای شدید عضلانی، تعریق، لرزش یا علائم ترک فیزیکی کلاسیک مواجه نمیشود. اما این موضوع به معنی بیخطر بودن یا غیرقابل وابستگی بودن این ماده نیست.
مشکل اصلی در مصرف LSD بیشتر به وابستگی روانی و تغییر الگوهای رفتاری مربوط میشود. برخی افراد به دلیل تجربه متفاوتی که این ماده در ادراک، احساسات و افکار ایجاد میکند، به تکرار مصرف تمایل پیدا میکنند. ممکن است فرد برای تجربه دوباره همان حالت ذهنی، فرار از فشارهای روانی، کنجکاوی مداوم یا رسیدن به احساس متفاوتی که هنگام مصرف داشته است، دوباره به سراغ LSD برود.
یکی از عواملی که میتواند مصرف LSD را به یک الگوی مشکلساز تبدیل کند، این است که فرد به مرور زمان مصرف ماده را با شرایط یا احساسات خاصی پیوند میدهد. برای مثال، ممکن است مصرف با مهمانیها، گروه دوستان خاص، فرار از اضطراب، احساس پوچی یا تلاش برای تغییر حال روحی همراه شود. در این شرایط، حتی اگر بدن وابستگی فیزیکی شدیدی پیدا نکرده باشد، ذهن فرد یاد میگیرد که برای رسیدن به یک تجربه خاص یا کنار آمدن با یک وضعیت روانی، به مصرف ماده فکر کند.
از طرف دیگر، بعضی افراد بعد از تجربههای شدید LSD دچار پیامدهای روانی میشوند؛ برای مثال اضطراب، ترس از تکرار تجربه ناخوشایند، تغییر در نگاه فرد به خودش یا محیط اطراف، یا باقی ماندن برخی مشکلات ادراکی. در چنین شرایطی، موضوع فقط «قطع مصرف» نیست، بلکه بررسی علت مصرف، وضعیت روانی فرد و مشکلاتی که باعث ادامه پیدا کردن این الگو شدهاند اهمیت پیدا میکند.
چه زمانی مصرف LSD از حالت تجربهای به مصرف و اعتیاد مشکلساز تبدیل میشود؟
مصرف LSD زمانی نگرانکننده میشود که ماده شروع به تأثیر گذاشتن روی زندگی فرد کند. برخی نشانههای هشداردهنده عبارتاند از:
- فرد مرتب به مصرف دوباره LSD فکر میکند یا برای تجربه مجدد آن برنامهریزی دارد.
- مصرف باعث اختلال در کار، تحصیل، روابط خانوادگی یا مسئولیتهای روزمره شده است.
- فرد با وجود تجربه پیامدهای منفی، همچنان به مصرف ادامه میدهد.
- برای رسیدن به همان تجربه قبلی، به دنبال مصرف دوباره یا تغییر مقدار مصرف است.
- مصرف LSD به راهی برای فرار از اضطراب، افسردگی یا مشکلات زندگی تبدیل شده است.
بنابراین، پاسخ دقیق این است که LSD معمولاً وابستگی جسمی شدیدی مانند مواد افیونی ایجاد نمیکند، اما میتواند باعث وابستگی روانی و مصرف خارج از کنترل در برخی افراد شود. احتمال این مسئله به عواملی مانند ویژگیهای شخصیتی، وضعیت روانی، شرایط زندگی، دفعات مصرف و تجربههای فرد پس از مصرف بستگی دارد.
روش ترک اعتیاد به کاغذ (LSD)
ترک LSD با ترک بسیاری از مواد دیگر تفاوت دارد. در موادی مانند مواد افیونی، بخش مهمی از درمان به مدیریت علائم جسمی ناشی از قطع مصرف مربوط میشود؛ اما در مورد LSD، چالش اصلی معمولاً در سطح ذهنی و روانی دیده میشود. فرد ممکن است بعد از قطع مصرف، علائم جسمی شدیدی مانند ترک مواد مخدر سنتی نداشته باشد، اما همچنان با مسائلی مانند تمایل به تجربه دوباره، درگیری ذهنی با مصرف، اضطراب، تغییرات خلقی یا مشکلاتی که در اثر مصرف ایجاد شدهاند، مواجه باشد.
به همین دلیل، درمان مصرف LSD معمولاً با یک ارزیابی دقیق شروع میشود. در این مرحله مشخص میشود که فرد چه مدت و با چه الگویی از این ماده استفاده کرده، مصرف در چه شرایطی اتفاق افتاده، آیا تجربههای ناخوشایند مانند Bad Trip داشته، آیا بعد از مصرف دچار اضطراب، ترس، تغییرات ادراکی یا مشکلات خواب شده و آیا همزمان با مواد دیگری نیز درگیر بوده است. شناخت این موارد به پزشک و درمانگر کمک میکند مسیر درمان متناسب با شرایط همان فرد طراحی شود.
- رواندرمانی؛ بخش اصلی درمان مصرف LSD
در بسیاری از موارد، مهمترین بخش درمان LSD، رواندرمانی است. هدف جلسات درمان فقط این نیست که فرد مصرف نکند؛ بلکه باید مشخص شود چه چیزی باعث شده مصرف برای او تبدیل به یک انتخاب تکرارشونده شود.
درمانگر بررسی میکند که مصرف LSD چه نقشی در زندگی فرد پیدا کرده است. برای بعضی افراد، مصرف با کنجکاوی و تجربههای جدید شروع شده اما به مرور به راهی برای فرار از اضطراب، فشارهای روحی، احساس پوچی یا مشکلات ارتباطی تبدیل شده است. در برخی دیگر، تجربههای ذهنی ناشی از LSD باعث شده فرد به دنبال تکرار همان حالت متفاوت ادراکی باشد.
در جلسات رواندرمانی، فرد یاد میگیرد محرکهایی را که میل به مصرف ایجاد میکنند شناسایی کند، با افکار و احساسات دشوار بدون استفاده از ماده کنار بیاید و الگوهایی را که احتمال بازگشت به مصرف را افزایش میدهند تغییر دهد.
- درمان مشکلات روانی همراه
گاهی مصرف LSD بهتنهایی مسئله اصلی نیست؛ بلکه یک مشکل زمینهای مانند اضطراب شدید، افسردگی، حملات پانیک یا مشکلات مربوط به تنظیم هیجانات باعث شده فرد به سمت مصرف کشیده شود یا بعد از مصرف با مشکل مواجه شود.
در این شرایط، درمان موفق زمانی اتفاق میافتد که این مشکلات هم بررسی و درمان شوند. نادیده گرفتن اضطراب یا مشکلات خلقی میتواند باعث شود فرد حتی پس از قطع مصرف، دوباره به دنبال راهی برای تغییر حالت روانی خود باشد.
آیا برای ترک LSD نیاز به بستری وجود دارد؟
همه افرادی که LSD مصرف کردهاند نیاز به بستری ندارند. تصمیم درباره بستری شدن به عواملی مانند شدت مصرف، وضعیت روانی فرد، وجود علائم خطرناک، سابقه مشکلات روانپزشکی و توانایی فرد برای کنترل مصرف بستگی دارد.
در برخی افراد، درمان سرپایی همراه با رواندرمانی و پیگیری منظم کافی است. اما اگر فرد دچار آشفتگی شدید روانی، تجربههای ادراکی مداوم، افکار آسیب به خود، مصرف همزمان چند ماده یا مشکلات جدی در عملکرد روزانه باشد، ممکن است به مراقبت نزدیکتر و ارزیابی تخصصیتر نیاز داشته باشد.
نقش پیگیری بعد از قطع مصرف
قطع مصرف تنها مرحله اول درمان است. بخش مهم دیگر، کمک به فرد برای حفظ شرایط جدید و جلوگیری از برگشت به الگوهای قبلی است. در این مرحله، بررسی موقعیتهای پرخطر، اصلاح سبک زندگی، ایجاد حمایت اجتماعی مناسب و ادامه ارتباط درمانی میتواند احتمال موفقیت درمان را افزایش دهد.
هدف از درمان مصرف LSD فقط کنار گذاشتن یک ماده نیست. هدف این است که فرد بتواند بدون وابستگی به تجربهای که LSD ایجاد میکند، دوباره کنترل بیشتری روی افکار، احساسات و زندگی روزمره خود داشته باشد.
جمع بندی
مصرف LSD یا همان کاغذ، به دلیل ماهیت روانگردان این ماده، نیازمند رویکرد درمانی متفاوتی نسبت به بسیاری از مواد دیگر است. در این نوع مصرف، فرد با درگیری ذهنی با مصرف، تجربههای ناخوشایند پس از مصرف، اضطراب، تغییرات خلقی یا مشکلاتی که باعث روی آوردن او به این ماده شدهاند، مواجه است.
در کلینیک ترک اعتیاد طلوع، روند درمان با شناخت دقیق شرایط هر فرد شروع میشود. ما تلاش میکنیم ابتدا مشخص کنیم مصرف LSD چه تأثیری بر زندگی فرد گذاشته است. میزان و دفعات مصرف، شرایط شروع مصرف، تجربههای روانی پس از مصرف، وجود اضطراب یا مشکلات خلقی و همچنین مصرف همزمان مواد دیگر بررسی میشوند تا برنامه درمانی متناسب با نیاز بیمار طراحی شود.
درمان در موارد مصرف LSD معمولاً بر پایه رواندرمانی تخصصی، اصلاح الگوهای رفتاری، مدیریت عوامل تحریککننده مصرف و درمان مشکلات روانی همراه انجام میشود. بسیاری از افرادی که درگیر مصرف این ماده هستند، ممکن است با اضطراب، فشارهای روانی، مشکلات ارتباطی یا الگوهایی مواجه باشند که مصرف را برای آنها به یک راه فرار تبدیل کرده است. در جلسات درمان، به این عوامل پرداخته میشود تا احتمال بازگشت به مصرف کاهش پیدا کند.
سوالات متداول:
آیا برای ترک LSD نیاز به بستری شدن است؟
خیر، همه افرادی که LSD مصرف میکنند نیاز به بستری ندارند. نوع درمان به شرایط فرد بستگی دارد. اگر مصرف محدود باشد و مشکل روانی جدی وجود نداشته باشد، ممکن است درمان سرپایی همراه با رواندرمانی و پیگیری تخصصی کافی باشد. اما در شرایطی مانند تجربههای شدید روانی، اضطراب کنترلنشده، مصرف همزمان چند ماده یا ناتوانی فرد در کنترل رفتار مصرفی، ممکن است مراقبت نزدیکتر یا بستری موقت توصیه شود.
آیا بعد از قطع مصرف LSD، علائم ترک ایجاد میشود؟
LSD معمولاً مانند مواد افیونی باعث علائم ترک جسمی شدید نمیشود اما بعضی افراد بعد از قطع مصرف ممکن است با مشکلاتی مانند بیقراری، تغییرات خلقی، اضطراب، وسوسه مصرف دوباره یا درگیری ذهنی با تجربههای گذشته مواجه شوند. شدت این مشکلات به میزان مصرف، وضعیت روانی فرد و شرایط زندگی او بستگی دارد.
آیا مصرف LSD میتواند باعث مشکلات روانی طولانیمدت شود؟
در برخی افراد، بهخصوص کسانی که زمینه اضطراب، اختلالات خلقی یا مشکلات روانپزشکی دارند، مصرف LSD میتواند باعث تشدید علائم یا ایجاد مشکلاتی مانند اضطراب شدید، حملات پانیک یا تغییرات ادراکی ماندگار شود. البته این اتفاق برای همه مصرفکنندگان رخ نمیدهد، اما وجود عوامل خطر اهمیت ارزیابی تخصصی را بیشتر میکند.
اگر فردی بعد از مصرف LSD دچار مشکل شده باشد، آیا قابل درمان است؟
بله، بسیاری از مشکلات مرتبط با مصرف LSD با ارزیابی درست و درمان مناسب قابل مدیریت هستند. نوع درمان به مشکل ایجادشده بستگی دارد. برای مثال ممکن است فرد به رواندرمانی برای مدیریت اضطراب و ترسهای ایجادشده، یا بررسی تخصصیتر برای علائم ادراکی باقی مانده نیاز داشته باشد. مهم است که فرد به جای نادیده گرفتن علائم یا تلاش برای مقابله تنها با آنها، از یک مسیر درمانی اصولی کمک بگیرد.
